สมุนไพรตะโกพนม

สมุนไพรตะโกพนม

ตะโกพนม Diospyros castanea (Craib) Fletch.
บางถิ่นเรียกว่า ตะโกพนม (ทั่วไป) กะละมัก (กาญจนบุรี ราชบุรี) มะด้ามหมุ่ย มะดำ (เหนือ) มะตับหมาก (เชียงใหม่ ลำพูน) หนังดำ หลังดำ (ตะวันออกเฉียงเหนือ) หมากค่อน (นครราชสีมา).

ไม้ต้น ขนาดเล็กถึงขนาดกลาง สูงถึง 15 ม. เปลือกแตกเป็นสะเก็ดสีเทาปนดำ หรือ ค่อนข้างดำ เปลือกในสีน้ำตาล กระพี้สีน้ำตาลอ่อน แก่นสีน้ำตาลเข้ม ตามกิ่งอ่อนมีขนนุ่มทั่วไป. ใบ เดี่ยว เรียงสลับกัน รูปไข่ มน หรือ ป้อม กว้าง 2.5-8 ซม. ยาว 6-13 ซม. โคนใบป้าน ตรง หรือ เว้าเข้าเล็กน้อย ปลายมน สอบแคบ หรือ บางทีก็หยักเป็นสองลอนกว้าง ๆ เนื้อใบค่อนข้างหนา และเกลี้ยงทั้ง 2 ด้าน เส้นแขนงใบมี 6-10 คู่ แต่ละเส้นคดไปมา และเป็นร่องทางด้านบก ด้านล่างเส้นนูนชัด ก้านยาว 4-10 มม. เกลี้ยง. ดอก ออกเป็นช่อ หรือ เดี่ยว ๆ ตามง่ามใบ ดอกเพศผู้ และดอกเพศเมียอยู่ต่างต้นกัน. ดอกเพศผู้ ออกเป็นช่อสั้น ๆ ช่อหนึ่ง ๆ มีหลายดอก ก้านช่อ และก้านดอกสั้นมาก กลีบรองกลีบดอก 3 กลีบ ยาว 3-5 มม. โคนเชื่อมติดกันเป็นรูปลำเทียน ปลายแยกพอเห็นเป็น 3 หยัก ด้านนอกมีขน ด้านในเกลี้ยง กลีบดอก 3 กลีบ รูปขอบขนานแคบ ยาว 10-12 มม. ครึ่งล่างเชื่อมติดกันเป็นหลอดยาว ครึ่งบนแยกเป็น 3 กลีบ ส่วนที่แยกเป็นกลีบมีขนทั้ง 2 ด้าน แต่ส่วนที่ติดกันเป็นหลอดเกลี้ยงทั้ง 2 ด้าน เกสรผู้มี 12-(14) อัน เกลี้ยง รังไข่ฝ่อเกลี้ยง. ดกเพศเมีย ส่วนมากออกเป็นดอกเดี่ยว หายากที่จะออกรวมกันเป็นช่อสั้น ๆ ก้านดอกยาว 2-3 มม. เกลี้ยง กลีบรองกลีบดอก และกลีบดอกมีลักษณะเหมือนกับดอกเพศผู้ แต่ใหญ่กว่าเล็กน้อย รังไข่รูปป้อมมีขนคลุมแน่น ภายในแบ่งเป็น 6 ช่อง แต่ละช่องมีไข่อ่อน 1 หน่วย ท่อรังไข่มีอันเดียว ปลายแยกเป็น 3 แฉก. ผล รูปมน หรือ กลม เส้นผ่าศูนย์กลาง 2-3 ซม. ผิวหนา แข็ง เกลี้ยง หรือ มีขนนุ่มตอนใกล้ ๆ โคนผล ปลายผลเป็นติ่งแข็งสั้น ๆ กลีบจุกมี 3 กลีบ ติดกันเป็นกรวยประมาณ 3 ใน 4 ด้านนอกมีขนนุ่ม ด้านในเกลี้ยง ขอบกลีบเป็นคลื่นและพับกลับ แต่ไม่จีบพับไปมา และไม่มีเส้นลายตามผิว ก้านผลยาวประมาณ 5 มม.

นิเวศน์วิทยา : ขึ้นตามป่าเต็งรัง หรือ ป่าเหล่า เหนือระดับน้ำทะเล 20-400 ม. ตามภาคต่าง ๆ เว้นภาคตะวันออกเฉียงใต้ และภาคใต้.

สรรพคุณ : ต้น น้ำต้มเปลือก กินเป็นยาบำรุงร่างกาย ผล เป็นยาฝาดสมาน กินเป็นยาแก้อาเจียน และแก้ท้องร่วง ผลทุบใช้เบื่อปลาได้

 

รูปภาพจาก:nprcenter.com,pharmacy.msu.ac.th